کلیه‌ها از اجزای دستگاه ادراری هستند که وظایف مهمی مانند تصفیه خون، دفع مواد زائد و همچنین تعادل مایعات در بدن را برعهده دارند. از آنجا که بیماری‌های مختلف مانند دیابت و فشار خون بالا می‌توانند روی عملکرد کلیه‌ها تاثیر گذاشته و آن را دچار اختلال کنند، آگاهی از شرایط بدن و داشتن عادات غذایی و سبک زندگی سالم می‌تواند از آسیب‌های احتمالی به این اندام حیاتی جلوگیری کند. بیماری‌های کلیوی (به‌ویژه نوع مزمن آن‌ها) به تدریج پیشرفت می‌کنند و در صورت بی‌توجهی می‌توانند به نارسایی کلیه و نیاز به دیالیز یا پیوند کلیه منجر شوند. مراقبت صحیح از بیماران کلیوی، به‌ویژه در محیط خانه، تأثیر چشمگیری در بهبود کیفیت زندگی و کاهش روند پیشرفت بیماری دارد. کلیه‌ها در حفظ تعادل مواد مغذی و معدنی بدن نقشی حیاتی دارند. با این حال، در صورت بروز بیماری کلیوی، این تعادل دچار اختلال می‌شود و لازم است بیماران با راهنمایی پزشک و متخصص تغذیه، تغییراتی در رژیم غذایی خود ایجاد کنند.

انواع بیماری‌های کلیوی

بیماری‌های کلیوی به دو دسته‌ی اصلی تقسیم می‌شوند: بیماری یا آسیب حاد کلیوی (کوتاه‌مدت) و بیماری مزمن کلیوی (مادام‌العمر)

آسیب حاد کلیوی (کوتاه‌مدت)

آسیب حاد کلیه حالتی است که طی کمتر از سه ماه، عملکرد کلیه‌ها به‌طور ناگهانی کاهش می‌یابد. این آسیب معمولاً در نتیجه‌ی بیماری‌ها، داروها، انسداد مجاری ادراری یا سایر عوامل ایجاد می‌شود. علاوه بر کلیه، این اختلال می‌تواند به سایر اندام‌های بدن از جمله قلب، ریه و مغز آسیب برساند. برخی بیماران برای بازیابی عملکرد کلیه خود به دوره‌ای کوتاه از دیالیز نیاز پیدا می‌کنند، اما بسیاری نیز به‌طور کامل بهبود می‌یابند. با این حال، اگر آسیب قابل توجه باشد، خطر ابتلا به بیماری مزمن کلیوی در آینده افزایش می‌یابد؛ بنابراین کسانی که دچار آسیب حاد کلیه شده‌اند باید تا پایان عمر سلامت کلیه‌های خود را به‌طور منظم پایش کنند. رعایت تغذیه و سبک زندگی سالم از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت است.

بیماری مزمن کلیوی (مادام‌العمر)

بیماری مزمن کلیه (CKD) زمانی رخ می‌دهد که عملکرد کلیه‌ها به‌شکلی آسیب ببیند که قابل بازگشت نباشد. برای تشخیص این بیماری، علائم باید حداقل سه ماه تداوم داشته باشند. بسیاری از بیماران ممکن است سال‌ها با این بیماری زندگی کنند، اما در صورت کاهش تدریجی عملکرد کلیه، در نهایت به دیالیز یا پیوند کلیه نیاز پیدا می‌کنند. بیماری مزمن کلیوی می‌تواند ناشی از شرایط مختلفی باشد، از جمله (عوامل ژنتیکی، عفونت‌ها، اختلالات ایمنی، دیابت و فشار خون بالا). این بیماری‌ها طیف گسترده‌ای از مشکلات مانند کیست کلیه، عفونت‌ها، سنگ کلیه و سرطان کلیه را دربر می‌گیرند.

نقش تغذیه در کنترل بیماری‌های کلیوی

برای همه بیماران کلیوی یک رژیم غذایی ثابت وجود ندارد؛ نیازهای تغذیه‌ای بسته به مرحله بیماری، نتایج آزمایش‌ها و شرایط فردی تغییر می‌کند.

هدف از تغذیه درمانی پزشکی در بیماری مزمن کلیه (CKD)، تأمین نیازهای غذایی بدن در کنار کاهش خطر هیپرکالمی (افزایش پتاسیم) و هیپرفسفاتمی (افزایش فسفر) است. در سال‌های اخیر، تمرکز از رژیم‌های محدودکننده به سمت الگوهای غذایی متعادل و سلامت‌محور تغییر یافته است. تحقیقات نشان می‌دهد که رژیم‌های سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، آجیل، غلات کامل، ماهی و گوشت سفید و در عین حال ‌مصرف کم گوشت قرمز و غذاهای فرآوری‌شده نقش موثری در پیشگیری از بیماری های کلیوی دارند. اما پس از ابتلا به بیماری کلیوی، بیماران با محدودیت‌هایی در مصرف برخی مواد غذایی مواجه می‌شوند. رژیم‌های سرشار از سبزیجات و میوه‌ها به‌دلیل محتوای بالای پتاسیم، و همچنین حبوبات، آجیل و غلات کامل به‌دلیل فسفر زیاد، باید با احتیاط مصرف شوند. با این حال، با توجه به شرایط فردی، مرحله بیماری و میزان پتاسیم و فسفر موجود در مواد غذایی، می‌توان برخی از این خوراکی‌ها را به‌صورت کنترل‌شده در برنامه غذایی گنجاند. به همین دلیل، امروزه رویکردی فرد محور و تدریجی در انتخاب برنامه غذایی توصیه می‌شود؛ متخصصان تغذیه با توجه به نتایج آزمایش‌ها، به بیماران کمک می‌کنند تا دامنه مصرف میوه‌ها و سبزیجات را به‌تدریج و با ایمنی بیشتر افزایش دهند.

سنگ کلیه یکی از شایع‌ترین اختلالات دستگاه کلیوی به‌شمار می‌رود. این سنگ‌ها در واقع رسوبات سختی از مواد معدنی و نمک‌ها هستند که در داخل کلیه‌ها یا مجاری ادراری تشکیل می‌شوند. درمان تغذیه‌ای بیماران مبتلا به سنگ کلیه، بسته به نوع ترکیب سنگ‌ها (کلسیمی، اسیداوریکی، اگزالاتی و...) متفاوت است. از این‌رو، متخصص تغذیه با بررسی دقیق نوع سنگ و وضعیت متابولیکی فرد، برنامه‌ی غذایی اختصاصی و هدفمندی را برای پیشگیری از تشکیل دوباره سنگ و بهبود عملکرد کلیه‌ها طراحی می‌کند.

به طور کلی در مسیر درمان انواع بیماری­های کلیوی، متخصص تغذیه نقش بسیار کلیدی دارد. یک متخصص تغذیه می‌تواند:

• آموزش دهد چگونه بر اساس سبک زندگی و نتایج آزمایش‌ها، بهترین انتخاب‌های غذایی انجام دهید.
• کمک می­ کند تا دیابت و فشار خون بالا را بهتر کنترل شوند و از پیشرفت بیماری کلیوی جلوگیری نماید.

زهرا مختاری کارشناس ارشد تغذیه مجتمع آموزش عالی سلامت باقرالعلوم (ع) سپیدان 

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34862042/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39178492/

https://www.kidney.org/press-room/celebrate-world-kidney-day-learn-about-your-kidney-health