منظور از زردی نوزادان، تغییر رنگ پوست و چشم نوزاد به رنگ زرد است. زردی یکی از شایع‌ترین مشکلات روزهای نخست زندگی است و بیش از 60 درصد نوزادان ترم درجاتی از آن را تجربه می‌کنند. بیشتر موارد خودبه‌خود بهبود می‌یابد، اما تشخیص نوزادانی که زردی خطرناک دارند اهمیت حیاتی دارد؛ تأخیر در تشخیص و درمان می‌تواند خطر آسیب مغزی را افزایش دهد.

برای درک بهتر این وضعیت، باید به علت زردی توجه کرد. علت زردی، افزایش بیلی‌روبین در خون است. این رنگدانه به‌طور طبیعی در خون وجود دارد و کبد آن را از خون پاک و از طریق مدفوع دفع می‌کند. در دوره جنینی، جفت و کبد مادر در دفع بیلی‌روبین جنین نقش دارند. پس از تولد، تا فعال شدن کامل کبد نوزاد، بیلی‌روبین تجمع می‌یابد و در پوست و سفیدی چشم رسوب می‌کند.

دو نوع زردی در نوزادان وجود دارد؛ زردی فیزیولوژیک یا طبیعی، که معمولاً از روز دوم تولد آغاز و تا روز پنجم افزایش می یابد. بعد از آن به تدریج کاهش یافته و تا حدود دو هفته برطرف می‌شود. این نوع زردی می‌تواند ناشی از تغذیه ناکافی با شیر مادر، اجابت مزاج دیرهنگام و دریافت آب یا آب قند در این نوزادان باشد. نوع دیگر زردی، زردی پاتولوژیک یا بیمارگونه است که در ۲۴ ساعت نخست تولد رخ می‌دهد. این نوع زردی، یک علامت هشدار است و باید علل جدی مانند ناسازگاری گروه خونی یا Rh، عفونت، اختلال کبد و صفرا، بیماری‌های متابولیک و نارس بودن توسط پزشک بررسی و درمان شود.

پس از شناخت انواع زردی، لازم است علائم آن نیز مورد توجه قرار گیرد. علائم زردی نوزادان شامل زردی در صورت، پوست سر، سفیدی چشم، پوست بدن، کف دست و پا (زردی شدید)، حالت خواب‌آلودگی غیر طبیعی، مشکلات تغذیه‌‌ای و در برخی موارد مدفوع روشن و ادرار تیره می‌باشد. زردی معمولاً از صورت شروع و به سمت گردن، قفسه سینه و در موارد شدید به کل بدن و نوک انگشتان پا می‌رسد. از سوی دیگر، والدین باید به علائم عمومی نوزاد از جمله کاهش فعالیت، خواب‌آلودگی غیرعادی، بی‌میلی به شیر خوردن، کاهش دفعات ادرار یا تغییر رنگ آن، روشن یا سفید شدن مدفوع، استفراغ، تغییر رنگ پوست، اختلال حرکات و وزن‌گیری نامناسب توجه کنند. این نشانه‌ها نباید به زردی طبیعی نسبت داده شوند و مراجعه به پزشک را ضروری می‌کنند.

برخی عوامل خطر احتمال بروز زردی نوزادی را افزایش می‌دهند و باید در ارزیابی نوزاد به آن‌ها توجه شود. از مهم‌ترین عوامل خطر می توان به کمبود آنزیم G6PD، سابقه زردی در خواهر یا برادر، خون‌مردگی، نارس بودن و کمبود وزن هنگام تولد و برخی اختلالات ژنتیکی خاص، از جمله اختلالات متابولیک و نقص آنزیم‌های دخیل در متابولیسم بیلی‌روبین اشاره کرد. در مجموع، وجود هریک از این عوامل، بررسی دقیق‌تر، اندازه‌گیری بیلی‌روبین و پیگیری نوزاد را ضروری می‌سازد.

راه تشخیص زردی نوزادی، بررسی دقیق رنگ پوست و سفیدی چشم‌ها است. این بررسی معمولاً در زمان تولد و سپس مجدداً سه تا پنج روز بعد انجام می‌شود، زیرا ممکن است زردی در روزهای نخست خفیف باشد و به‌تدریج افزایش یابد. با این حال، در صورت شک به زردی، اندازه‌گیری میزان بیلی‌روبین انجام می‌شود. در موارد لازم نیز آزمایش‌های تکمیلی مانند آزمایش کومبز برای بررسی ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد، شمارش کامل سلول‌های خونی، بررسی گروه خونی و عامل RH و در برخی موارد آزمایش‌های کبدی و تیروئیدی درخواست می‌شود. نتیجه این بررسی‌ها به پزشک کمک می‌کند نوع زردی، شدت آن و نیاز به درمان را به‌موقع مشخص کند.

ادامه زردی بیش از دو هفته در نوزاد ترم نیز باید جدی گرفته شود؛ عفونت ادراری، کم‌کاری تیروئید، بیماری‌های کبدی و اختلالات خونی از علل طولانی شدن آن هستند. اگر وزن‌گیری مناسب باشد و علل زمینه‌ای رد شوند، زردی طول‌کشیده ممکن است طبیعی باشد، اما تشخیص آن فقط با معاینه و بررسی پزشک ممکن است.

در نهایت، بیشتر موارد زردی به درمان نیاز ندارند؛ در صورت نیاز، فتوتراپی روش اصلی درمان است و در موارد شدید ممکن است تعویض خون ضروری باشد. افزایش دفعات تغذیه با شیر مادر نیز به دفع بیلی‌روبین کمک می‌کند. در بیشتر موارد زردی نگران‌کننده نیست، اما بیلی‌روبین بسیار بالا می‌تواند به سیستم عصبی آسیب دائمی بزند. درصد کمی از نوزادان دچار کرنیکتروس می‌شوند که می‌تواند به کری، تأخیر تکامل یا فلج مغزی منجر شود. بنابراین پیگیری دقیق و به‌موقع، کلید پیشگیری از عوارض است.

منابع:

https://arakmu.ac.ir/valiasrhos/fa/page/2204/

https://behdasht.gov.ir/lnews

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. (۱۳۹۹). دستورالعمل مراقبت‌های ادغام یافته کودک سالم غیر پزشک. قم: اندیشه ماندگار.

محمد محمدی ابنوی کارشناس ارشد اپیدمیولوژی و کارشناس پژوهشی مجتمع آموزش عالی سلامت باقرالعلوم (ع) سپیدان